آموزش کیفی در مدارس مسجدمحور

بسم الله الرّحمن الرّحیم

تعلیم و تربیت، بنیانی‌ترین لایه‌ی شکل‌دهنده به آینده‌ی هر جامعه و مهم‌ترین بستر تولید سرمایه‌ی انسانی، فرهنگی و تمدنی است. هیچ تحول پایدار اجتماعی، هیچ پیشرفت عمیق فرهنگی و هیچ حرکت تمدن‌سازِ ماندگاری بدون بازاندیشی جدی در نظام تزکیه و تعلیم به سرانجام نخواهد رسید. از این منظر، مدرسه در دوره کنونی نه صرفاً یک نهاد آموزشی، بلکه ترسیم کننده آینده‌ی یک ملت و نقطه‌ی تلاقی اندیشه، هویت، سبک زندگی و کنش اجتماعی نسل‌های آینده است.

جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان نظامی مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی و مأمور به ساخت جامعه‌ای متعالی، عادلانه و پیشرو، بیش از هر زمان دیگری نیازمند الگوهای تربیتی‌ای است که بتوانند میان ایمان و عقلانیت، علم و اخلاق، فرد و جامعه، و آموزش رسمی و زیست واقعی پیوندی معنادار برقرار سازند.

تجربه‌ی دهه‌های گذشته نشان داده است که بخش قابل توجهی از چالش‌های فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی کشور، ریشه در گسست میان نظام آموزشی رسمی با الگوی مطلوب اسلامی و واقعیت‌های عینی زندگی مردم دارد؛ گسستی که خود را در ضعف هویت دینی، کاهش نقش خانواده، افت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و فاصله گرفتن مدرسه از مسائل واقعی جامعه نشان می‌دهد.

در چنین بستری، «مدرسه مسجدمحور» به‌عنوان یک الگوی بومی، مردمی و برخاسته از متن فرهنگ اسلامی-ایرانی، تلاشی راهبردی برای بازتعریف نسبت مدرسه با خانواده، جامعه و دین به‌شمار می‌آید.

مدرسه مسجدمحور می‌کوشد با احیای نقش تاریخی و تمدنی خانواده، جامعه و نهاد دین در فرآیند تعلیم و تربیت، مدرسه را از نهادی منفک و محدود به کلاس درس، به کانونی تربیتی، اجتماعی و هویت‌ساز تبدیل کند؛ کانونی که در آن، آموزش علمی، تربیت اخلاقی، مهارت‌آموزی، مسئولیت اجتماعی و سبک زندگی دینی در یک منظومه‌ی منسجم و به‌هم‌پیوسته شکل می‌گیرد.

اهمیت راهبردی مدارس مسجدمحور در آن است که این الگو، صرفاً یک «جایگزین آموزشی» یا یک تجربه‌ی محدود مدرسه‌ای نیست، بلکه حامل نگاهی نو به سیاست‌گذاری‌های آموزشی و تربیتی کشور است.

در این نگاه، خانواده به‌عنوان شریک اصلی تربیت، مسجد به‌عنوان محور پیوند اجتماعی و مدرسه به‌عنوان سازمان‌دهنده‌ی فرآیند یادگیری و پرورش، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. نتیجه‌ی چنین هم‌افزایی‌ای، تربیت دانش‌آموزانی است که نه در فضای گلخانه‌ای، بلکه در متن واقعی جامعه رشد می‌کنند؛ دانش‌آموزانی متدین، خودباور، توانمند، اجتماعی و آماده‌ی ایفای نقش در ساخت آینده‌ی کشور.

با وجود گسترش میدانی و استقبال روزافزون خانواده‌ها از مدارس مسجدمحور، بدیهی است که تثبیت، تعمیق و تعمیم این الگو در سطح ملی، بدون پشتوانه‌ی نظری و پژوهشی مستحکم، امکان‌پذیر نخواهد بود.

سیاست‌گذاری هوشمندانه در حوزه‌ی تعلیم و تربیت، نیازمند داده‌های معتبر، تحلیل‌های عمیق و ارزیابی‌های علمی از تجربه‌های موجود است. از همین رو، پژوهش‌های علمی و مطالعات روشمند درباره‌ی مدارس مسجدمحور، نقشی تعیین‌کننده در عبور این الگو از سطح تجربه‌های محدود و پراکنده به سطح الگوی قابل اتکا برای تصمیم‌سازی‌های کلان دارند.

در این میان، «اجرای برنامه درسی» یکی از کانونی‌ترین و در عین حال مغفول‌ترین عرصه‌های پژوهش در نظام آموزشی است. فاصله‌ی میان اهداف تربیتی و نتایج واقعی، بیش از هر چیز در مرحله‌ی اجرا خود را نشان می‌دهد.

بررسی کیفیت اجرای برنامه درسی، در حقیقت سنجش میزان تحقق عینی آرمان‌ها، سیاست‌ها و اهداف تربیتی در میدان عمل است. مدارس مسجدمحور، به دلیل ماهیت منعطف، تربیت‌محور و مشارکت‌جویانه‌ی خود، ظرفیت آن را دارند که الگوهای نوینی از اجرای برنامه درسی را پیش روی نظام آموزشی کشور قرار دهند؛ الگویی که در آن، نقش معلم، خانواده، مدیریت مدرسه و محیط تربیتی، به‌صورت یک منظومه‌ی واحد دیده می‌شود.

کتاب حاضر، که برگرفته از پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد سرکار خانم فاطمه کلانتری خلیل‌آباد با عنوان «ارزیابی کیفیت اجرای برنامه درسی در مدارس مسجدمحور» است، نمونه‌ای شایسته از این دست پژوهش‌های راهبردی به‌شمار می‌آید. این اثر با تکیه بر روش‌شناسی علمی دقیق، داده‌های میدانی قابل اتکا و چارچوب نظری منسجم، کوشیده است تصویری روشن و تحلیلی از وضعیت اجرای برنامه درسی در مدارس مسجدمحور ارائه دهد و ابعاد مختلف آن را به‌صورت نظام‌مند مورد واکاوی قرار دهد.

اهمیت این پژوهش در آن است که به‌جای بسنده کردن به توصیف‌های کلی یا پیش‌داوری‌ها و داوری‌های ذهنی، با رویکردی علمی و سنجش‌پذیر به ارزیابی کیفیت عملکرد این مدارس پرداخته است.

ستاد مدارس مسجدمحور، انتشار پژوهش‌ها و کتابهایی از این نوع را بخشی از مأموریت راهبردی خود در «تولید دانش سیاستی» و «تقویت پشتوانه‌ی نظری و علمی الگوی مدرسه مسجدمحور» می‌داند. ما بر این باوریم که آینده‌ی این جریان، نه صرفاً در گسترش کمّی مدارس، بلکه در تعمیق کیفی، ارتقاء علمی و مستندسازی دقیق تجربه‌ها رقم خواهد خورد.

از این رو، ستاد مدارس مسجدمحور از تمامی پژوهشگران، اساتید، دانشجویان و فعالان علمی که قصد دارند در قالب کتاب، مقاله، پایان‌نامه یا طرح‌های پژوهشی به مطالعه و توسعه‌ی این الگو بپردازند، حمایت و پشتیبانی به‌عمل خواهد آورد و خود را همراه و پشتیبان پژوهشگران در این مسیر می‌داند.

در پایان، بر خود لازم می‌دانیم از تلاش علمی نویسنده محترم صمیمانه تقدیر و تشکر نمایبم. امید آن داریم که انتشار آثاری از این قبیل، علاوه بر افزودن بر غنای ادبیات علمی حوزه‌ی تعلیم و تربیت، زمینه‌ساز پژوهش‌های عمیق‌تر در عرصه‌ی مدارس مسجدمحور باشد و بتواند سهمی مؤثر در ترسیم افق‌های روشن‌تر برای آینده‌ی تعلیم و تربیت کشور ایفا نماید.