ساحت های ششگانه تعلیم و تربیت در سند تحول بنیادین

مکاتب و اندیشمندان تعریف‌های متعددی از مفهوم تربیت و ساحت های آن ارائه کرده‌اند. در سند تحول بنیادین تربیت، این مفهوم به‌عنوان «فرایند تعاملی زمینه‌ساز تکوین و تعالی پیوسته هویت متربیان به‌صورت یکپارچه و مبتنی بر نظام معیار اسلامی، به‌منظور هدایت ایشان در مسیر آماده‌شدن جهت تحقق آگاهانه و اختیاری مراتب حیات طیبه در همه ابعاد» تعریف شده است (مبانی نظری سند تحول بنیادین، 1390: 129).

این تعریف نشان‌دهنده رویکرد جامع و عمیق به تربیت است که نه‌تنها به جنبه‌های فردی بلکه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی زندگی نیز توجه دارد.

شما می توانید با مطالعه مقاله ساحت‌های ششگانه تعلیم و تربیت در مدارس مسجد محور با فعالیت های این مدارس بیشتر آشنا شوید. همچنین می توانید با مراجعه به سامانه جاری سازی سند تحول بنیادین از بخش های مختلف سند تحول دیدن فرمایید.

خصوصیات اساسی مفهوم تربیت

مفهوم تربیت با این تعریف واجد چند خصوصیت اساسی است که شامل موارد زیر می‌شود:

• تکیه بر نظام معیار اسلامی: تربیت در این چارچوب باید بر اساس اصول و ارزش‌های اسلامی شکل بگیرد و هدف آن تعالی روحی و اخلاقی متربیان باشد.
• توجه به مفاهیم اساسی قرآنی: مفاهیم قرآنی باید در فرایند تربیت به‌طور جدی مدنظر قرار گیرند تا متربیان با آموزه‌های دینی آشنا شوند و در زندگی روزمره خود به‌کار ببرند.
• تأکید بر تکوین و تعالی پیوسته هویت: تربیت باید به‌گونه‌ای باشد که هویت متربیان را در طول زمان شکل دهد و به سمت کمال سوق دهد.
• توجه به عنصر آزادی و اختیار: تربیت باید به متربیان اجازه دهد که با آگاهی و اختیار، انتخاب‌های خود را انجام دهند و در این مسیر رشد کنند.
• همه‌جانبه‌نگری، اعتدال و توازن: تربیت باید به ابعاد مختلف زندگی فرد توجه کند و به‌دنبال ایجاد توازن میان جنبه‌های جسمی، روحی و اجتماعی باشد.
• توجه به شکوفایی هم‌سوی فطرت با رشد استعدادها: تربیت باید به‌گونه‌ای باشد که استعدادهای طبیعی متربیان را شناسایی و شکوفا کند و آن‌ها را در مسیر صحیح هدایت کند.
• تنظیم متعادل امیال و عواطف: تربیت باید به متربیان کمک کند تا امیال و عواطف خود را به‌درستی مدیریت کنند و از آن‌ها در جهت مثبت استفاده نمایند.
• تأکید بر حیث اجتماعی تربیت و یکپارچگی: تربیت باید به متربیان آموزش دهد که چگونه در جامعه زندگی کنند و به دیگران احترام بگذارند.

ساحت های تربیت

در مبانی نظری سند تحول بنیادین، شش ساحت تربیت بیان شده‌اند که شامل موارد زیر می‌شوند:

• ساحت تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی
• ساحت تربیت زیستی و بدنی
• ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی
• ساحت تربیت اقتصادی و حرفه‌ای
• ساحت تربیت علمی و فناوری
• ساحت تربیت زیبایی‌شناختی و هنری

تشریح ساحت‌ها

1. ساحت تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی

این ساحت ناظر به خودشناسی، خداشناسی و التزام به نظام معیار دینی است. تربیت در این ساحت باید به متربیان کمک کند تا با اصول دین آشنا شوند و به‌دنبال تقویت ایمان و اخلاق در زندگی خود باشند. این ساحت شامل تقید اختیاری به احکام و ارزش‌های دینی و تلاش برای خودسازی بر اساس نظام دینی است.

اهداف اجرایی ساحت تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی

دوره اول ابتدایی:

1. با صفات مهربانی، بخشندگی، دانایی و توانایی خداوند آشنا شود و احساس اطمینان و آرامش حاصل از آن را ابراز نماید.
2. با شناخت روش زندگی و آموزه‌های اخلاقی پیشوایان دینی (آداب و رفتار فردی و اجتماعی، راستگویی، نظم و پشتکار)، تأثیر آن را در رفتار خود نشان دهد
3. با قرائت صحیح نماز و آیات آسان قرآن، آموخته‌های قرآنی خود را در زندگی به کار گیرد.

دوره دوم ابتدایی:

1. با درک مفهوم اولیه هر یک از اصول دین، پذیرش و احساس تعلق خاطر خود نسبت به آن را نشان دهد.
2. با مطالعه روش زندگی و آموزه‌های اخلاقی پیشوایان دینی (عزت نفس، تکریم والدین، احترام به طبیعت و دیگران، وفای به عهد) و شناخت احکام مورد نیاز، الگوهایی را برای عمل صالح شناسایی کند و در زندگی به‌کار گیرد.
3. با قرائت صحیح و روان، درک مفاهیم عینی و ان با قرآن کریم، آموزه‌های آن را در زندگی به‌کار گیرد.

دوره اول متوسطه:

1. با شناخت کلی نظام معارف دینی و چگونگی تأثیر آن بر انتخاب‌ها و تصمیم‌ها در زندگی انسان، توانایی شکل‌دهی به هویت دینی و اخلاقی خود را کسب کند.
2. با بررسی گفتار و سیره پیشوایان دینی (حق الناس، کرامت نفس، جدیت، قانونگرایی، امرار معاش، حفظ سلامت فردی، جمعی و زیست محیطی) ملاک‌هایی را برای انتخاب سبک زندگی شخصی و اجتماعی خود انتخاب و با عمل به آنها، میزان تأثیر آن را ارزیابی کند.
3. با قرائت صحیح و روان قرآن کریم و تدبر در آیات موضوعی، آموزه‌های قرآنی را در زندگی به‌کار گیرد و به رعایت احکام مورد نیاز و اقامه نماز (فرادا و جماعت) اهتمام ورزد.

دوره دوم متوسطه:

1. با درک وجه استدلالی و عقلانی معارف دینی، در مواجهه با پرسش‌ها و مسائل، پاسخ‌های متقاعدکننده‌ای را با تکیه بر منابع و شواهد دینی ارائه کند و تأثیر آن را مورد ارزیابی قرار دهد.
2. با الگوگیری از سیره پیشوایان دینی، تلاش ایشان را در احیای دین و ترسیم آینده بشریت (جامعه عدل مهدوی، عدالت خواهی، ظلم‌ستیزی، صلح‌جویی، عمران و آبادی) تبیین کند و دلالت‌های آن را در موقعیت‌های مختلف زندگی فردی و اجتماعی به‌کار گیرد.
3. با باور به ظرفیت‌های قرآن و جاودانگی دین اسلام (جامعیت، ثبات، سازگاری با فطرت، پویایی نسبت به نیازهای حال و آینده) قادر است از آن برای حل نمونه‌ای از مسایل دنیای امروز استفاده کند.

2. ساحت تربیت زیستی و بدنی

این ساحت به حفظ سلامت جسمی و روانی و احترام به طبیعت ناظر است. در این ساحت، متربیان باید با اهمیت سلامت و بهداشت آشنا شوند و به‌دنبال ارتقای کیفیت زندگی خود باشند.

اهداف اجرایی ساحت تربیت زیستی و بدنی

دوره اول ابتدایی:

1. با شناسایی ویژگی‌ها، نیازها و توانمندی‌های جسمی – حرکتی خود، رفتارهای متناسب با آن را برای حفظ شادابی، ارتقای سطح سلامت و توانایی‌های بدنی خویش به عنوان امانت الهی انجام دهد.
2. با کسب آگاهی نسبت به محیط زیست، تأثیر عملکرد خود بر محیط زندگی را بررسی کند و نتایج آن را به کار گیرد.

دوره دوم ابتدایی:

1. با شناسایی ویژگی‌ها، نیازها و توانمندی‌های جسمی – حرکتی و روانی خود، الگوی رفتاری متناسب با موقعیت‌های مختلف را انتخاب کند و سطح سلامت و شادابی خود را ارتقاء دهد.
2. با مشارکت در طرح‌ها و برنامه‌های بهداشت، سلامت، تفریحات سالم، تربیت بدنی و فعالیت‌های ورزشی، تأثیرگذاری آن را بر سلامت خود و دیگران مورد بررسی قرار دهد.
3. با شناسایی محیط زندگی خود، تأثیر الگوی رفتاری خویش بر محیط زیست به مثابه آیات الهی را تبیین کند و عملکرد خود را بهبود بخشد.

دوره اول متوسطه:

1. با شناسایی معیارهای زندگی سالم، سطح سلامت جسمی، روانی، اجتماعی، معنوی خود را بررسی و روش‌هایی را برای شکل‌دهی به هویت خود انتخاب کند و به کار گیرد.
2. با پذیرش مسئولیت در قبال سلامت و بهداشت جامعه، در برنامه‌های ارتقای سلامت، تفریحات سالم و تربیت بدنی، سالم‌سازی محیط زیست (محله/ مدرسه) مشارکت کند و روش‌هایی را برای بهبود کیفیت زندگی فردی و اجتماعی به‌کار گیرد.
3. با شناسایی معیارهای محیط زیست سالم و بررسی تأثیر الگوی رفتاری خود و دیگران بر سامانه‌های زیست محیطی محلی و منطقه‌ای، راه‌حل‌هایی را برای حفظ و به‌سازی زیستگاه خود به‌کار گیرد.

دوره دوم متوسطه:

1. عوامل فرهنگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تأثیرگذار بر سلامت و توانایی جسمانی، روانی، اجتماعی و معنوی خود را شناسایی کند و با بکارگیری راهبردهای زندگی شایسته، به الگوی رفتاری پایداری دست یابد.
2. با مشارکت در طرح‌ها و برنامه‌های بهبود سبک زندگی، تفریحات سالم، تربیت بدنی و ورزش، سالم‌سازی محیط زیست و عام‌المنفعه مسئولیت‌های خویش را نسبت به حفظ آفریده‌های خداوند و سلامت خود، خانواده و جامعه انجام دهد و میزان تأثیرگذاری آن را ارزیابی کند.
3. با مطالعه مسایل و مشکلات محیط زیست در سطح ملی و جهانی و شناخت کارکرد نهادهای اجتماعی، به عنوان دوستدار و فعال زیست محیطی برای اصلاح و بهبود پایدار آن ایفای نلاش کند.

3. ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی

این ساحت بر تعامل مناسب با دیگران و مسئولیت‌پذیری اجتماعی تأکید دارد. متربیان باید بیاموزند که چگونه در جامعه زندگی کنند و به حقوق و مسئولیت‌های خود آگاه باشند.

اهداف اجرایی ساحت تربیت اجتماعی و سیاسی

دوره اول ابتدایی:

1. با ایفای نقش خود به عنوان عضوی از گروه (خانواده، دوستان، مدرسه،) احساس تعلق خود را نسبت به گروه با رفتار همدلانه، محترمانه و مشارکت‌جویانه نشان دهد.
2. با رعایت نظم و قانون در روابط خانوادگی و اجتماعی (محیط زندگی و مدرسه) وظایف خود را در قبال دیگران انجام دهد.
3. با شناخت خود به عنوان یک شهروند ایرانی، تعلق خاطر خود را نسبت به وطن و نمادهای آن نشان دهد.

دوره دوم ابتدایی:

1. با شناخت حقوق و مسئولیت‌های خود در زندگی خانوادگی و اجتماعی و بکارگیری رفتار سازنده و مسالمت‌جویانه، از قوانین و مقررات به صور آزادانه و سازنده پیروی کند.
2. با شناخت تغییرات محیط طبیعی و اجتماعی در گذر زمان، تأثیر آن را در زندگی خود تبیین کند.
3. ساحت تعلیم و تربیت اجتماعی سیاسی
4. با کسب مهارت‌های شهروندی، نقش‌ها و وظایف خود را در قبال جامعه محلی با مشارکت در فعالیت‌ها و برنامه‌های زیست محیطی، فرهنگی، سیاسی اجتماعی انجام دهد.

دوره اول متوسطه:

1. با مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی هویت ساز، نوع‌دوستی، ایثار و مسئولیت‌پذیری در قبال دیگران را تجربه کند و با پرهیز از روحیه فردگرایی، توانایی تصمیم‌گیری مبتنی بر خرد جمعی خود را توسعه دهد.
2. با شناخت وظایف و مسئولیت‌های خود در قبال زیست اجتماعی، روش‌هایی برای تأثیرگذاری بر بهبود سبک زندگی اجتماعی و حفاظت از خود و دیگران در برابر مسایل و آسیب‌های اجتماعی انتخاب کند و به‌کار گیرد.
3. با بررسی علل تکوین، تغییر و تداوم محیط طبیعی، اجتماعی، سیاسی و آشنایی با قانون اساسی و ساختار سیاسی کشور، درک خود را از روند تغییرات و تأثیرات آن بر زیست اجتماعی بیان کند.
4. با شناخت شاخص‌های هویت ملی (ایرانی – اسلامی)، عملکرد خود را در راستای حفظ و ارتقای آن مورد بررسی قرار دهد.

دوره دوم متوسطه:

1. با شناخت حقوق و مسئولیت‌های خود در زندگی اجتماعی – سیاسی، مسایل جامعه (مشکلات و آسیب‌های اجتماعی، زیست محیطی و …) را شناسایی کند و وظایف خود را برای حل آن‌ها در راستای حفظ امنیت و منافع ملی، وحدت و انسجام اجتماعی انجام دهد.
2. با بهره‌گیری از شیوه کنش اقناعی در تعاملات اجتماعی – سیاسی، مهارت گفتگو و مشارکت سازنده در فعالیت‌های جمعی و مدیریت مشارکتی را تجربه کند.
3. با تحلیل سازوکارهای تکوین، تداوم و تغییر زندگی اجتماعی – سیاسی، موقعیت مکانی/ زمانی را انتخاب کند و وظایف و مسئولیت‌های اجتماعی – سیاسی مترتب بر آن را در سطح خانوادگی، محلی، ملی و بین‌المللی انجام دهد.
4. با تحلیل و ارزیابی فرهنگ و تمدن ایرانی – اسلامی و سیر تحول آن، روش‌هایی را برای صیانت و گسترش این فرهنگ و تعامل میان فرهنگی در سطح محلی، ملی و بین‌المللی پیشنهاد کند.

4. ساحت تربیت اقتصادی و حرفه‌ای

این ساحت به توانایی تدبیر امر معاش و اخلاق حرفه‌ای ناظر است. متربیان باید با مفاهیم اقتصادی و اصول اخلاقی در کسب و کار آشنا شوند تا بتوانند در آینده به‌طور مؤثری در جامعه فعالیت کنند.

اهداف اجرایی ساحت تربیت اقتصادی و حرفه ای

دوره اول ابتدایی:

1. با درک مفاهیم پایه اقتصاد (فایده، هزینه، مصرف)، روش‌های مصرف بهینه را در زندگی شخصی و خانوادگی به کار گیرد.
2. با کسب مهارت‌های ساده کارآفرینی، قدرت تخیل و خلاقیت خود را برای تولید یک محصول یا خدمت به‌کار گیرد.

دوره دوم ابتدایی:

1. با شناسایی مفاهیم عمومی اقتصاد (تولید، توزیع و مصرف) و درک نقش مسئولیت‌پذیری و انضباط مالی در فعالیت‌های اقتصادی، روش‌هایی را برای حل مسائل ساده اقتصادی شناسایی کند و به‌کار گیرد.
2. باکسب مهارت‌های اصلی کارآفرینی، قدرت تخیل و خلاقیت خود را برای تولید یک محصول یا خدمت اجرا و نتایج آن را تحلیل کند.
3. با درک مفاهیم اخلاق اقتصادی (کار و تلاش، رعایت حق‌الناس، نیکوکاری، امانت‌داری، پرهیز از اسراف و تبذیر) رفتار خود در زندگی شخصی و ارتباط با دیگران را بر مبنای آن سازمان دهد و عمل کند.

دوره اول متوسطه:

1. با شناسایی مفاهیم اصلی اقتصاد خانواده و درک شیوه‌های مالیه شخصی (پس‌انداز و مدیریت ریسک)، مصادیق آن را در زندگی به کار بگیرد و در بهبود اقتصاد خانواده فعالانه مشارکت نماید.
2. با شناخت از حرفه‌ها، مشاغل و کسب صلاحیت‌های فنی پایه در تولید و عرضه محصول، متناسب با علایق، استعدادها و جنسیت، برای انتخاب مسیر شغلی آینده خود برنامه‌ریزی کند.
3. با شناخت مفاهیم کلیدی رفتار اقتصادی سازنده (شکر، قناعت، تعاون، منافع جمعی، رعایت حلال و حرام و حمایت از تولید ملی)، تأثیر آنها را در امور فردی، خانوادگی و اجتماعی تحلیل کند و روش‌هایی را برای بهسازی رفتارهای اقتصادی پیشنهاد دهد.

دوره دوم متوسطه:

1. با درک ابعاد و روند شکل‌گیری مسائل و تحولات اقتصادی در فضای واقعی و مجازی، الگوی رفتار اقتصادی خود، خانواده و جامعه را بررسی کند و روش‌هایی برای تدبیر معاش حلال به‌کار گیرد.
2. با شناسایی تحولات عرصه اشتغال و سرمایه‌گذاری، صلاحیت‌های حرفه‌ای خود را ارزیابی و برای کسب و کار و نقش آفرینی اقتصادی در آینده برنامه‌ریزی کند.
3. با شناخت عمومی از بخش‌ها و سیاست‌های کلان اقتصادی و درک رفتارهای مثبت و منفی بازیگران اقتصادی در سطح ملی و فراملی تأثیر آن را بر مسائل اقتصادی جامعه تحلیل کند.
4. با کسب مهارت‌های نوشتاری، شفاهی، ادراکی و تولیدی زبان، از این مهارت‌ها برای حل مسائل یا رفع نیازهای خود در سطح جامعه و تحلیل موقعیت‌های پیچیده بهره بگیرد.

5. ساحت تربیت علمی و فناورانه

این ساحت به توانمندی در شناخت و بهره‌گیری از دانش و فناوری ناظر است. متربیان باید به‌دنبال تقویت تفکر انتقادی و علمی باشند و از یافته‌های علمی بهره‌برداری کنند.

اهداف اجرایی ساحت تربیت علمی و فناورانه

دوره اول ابتدایی:

با بهره‌گیری از مهارت‌های پایه یادگیری، پدیده‌های طبیعی و روابط ریاضی را مطالعه کند و یافته‌های خود را با دیگران به اشتراک بگذارد.

با کسب مهارت‌های پایه فناوری، پرسشگری و خلاقیت، فرایند تولید یک محصول را تجربه کند.

دوره دوم ابتدایی:

با استفاده از مهارت‌های کار علمی و تفکر، پدیده‌های طبیعی (آیات الهی) و الگوها و روابط ریاضی را مطالعه کند و نتایج آن را برای حل مسائل روزمره زندگی بکار گیرد.

با استفاده از مهارت‌های کار با دیگران، ایده‌ها و یافته‌های حاصل از فعالیت‌های علمی – پژوهشی (فردی وگروهی) را با دیگران به مشارکت بگذارد.

با استفاده از یافته‌های علمی و فناورانه و بهره‌گیری از مهارت‌های پایه فناوری، کالاها و وسایل مورد استفاده در زندگی روزمره را بررسی و ایده‌هایی برای بهبود کیفیت و استفاده مسئولانه از منابع پیشنهاد کند.

دوره اول متوسطه:

با استفاده از راهبردهای تفکر، الگوها و روابط حاکم بر پدیده‌ها را شناسایی کند و یافته‌های خود را برای حل مسایل و توسعه علمی به‌کارگیرد.

در فرایند کار مشارکتی با بررسی ایده‌ها و یافته‌های علمی – فناورانه یا گزاره‌های علمی و پژوهشی، دیدگاه‌های خود را ارائه و برای پاسخ به پرسشی جدید، طرح مطالعاتی و پژوهشی تهیه و اجرا کند.

با بررسی فرایندها، قوانین، اصول علمی و فناورانه بکارگرفته شده در تولید یک محصول، روش‌هایی را برای بهینه‌سازی آن به‌کارگیرد.

دوره دوم متوسطه:

با تحلیل و ارزیابی الگوها و روابط حاکم بر پدیده‌های انسانی، طبیعی (آیات الهی) و حل مسایل ریاضی از مدل‌سازی برای شناخت و حل مسایل واقعی زندگی استفاده کند.

طی یک فرایند کار مشارکتی در سطح مدرسه، ایده‌ها و یافته‌های علمی – فناورانه را درباره یک موضوع مطالعه و آزمایش کند و یافته‌های خود را با رعایت اخلاق علمی در سطح فرامدرسه‌ای ارائه کند.

با بهره‌گیری از سواد فناوری و بررسی وضعیت آینده تحولات علمی و فناوری، ایده خود را در قالب یک طرح یا محصول ارائه کند.

6. ساحت تربیت زیبایی‌شناختی و هنری

این ساحت ناظر به فعالیت قوه خیال و درک زیبایی‌های مادی و معنوی است. متربیان باید توانایی خلق آثار هنری و قدردانی از زیبایی‌های طبیعی و هنری را پرورش دهند.

اهداف اجرایی ساحت تربیت زیبایی شناختی

دوره اول ابتدایی:

با مشاهده اشیاء اطراف، پدیده‌های طبیعی، فرهنگی و هنری ساده، دریافت حسی خود و لذت حاصل از آن را به زبان هنر ابراز کند.

با تغییر سازنده در محیط و اشیاء اطراف، قدرت تخیل، تجسم و خلاقیت خود را پرورش دهد.

دوره دوم ابتدایی:

با شناسایی و درک اهمیت عناصر زیبایی ساز در پیرامون خود، فضای زندگی خویش را بهبود بخشد.

با خلق یک اثر هنری با استفاده از معیارهای زیبایی شناسی، قدرت تخیل، تجسم و ایده‌پردازی خود را تقویت کند.

با شناخت اصول اولیه زیبایی شناسی، یک پدیده طبیعی یا اثر هنری را بررسی و چگونگی تأثیر آن را بر خود توصیف کند.

دوره اول متوسطه:

با به‌کارگیری اصول زیبایی شناسی و ارزشی، محیط زندگی خود را تغییر دهد و تأثیر آن را در بهبود کیفیت زندگی و دستیابی به آرامش روحی و روانی ارزیابی کند.

با بهره‌گیری از قدر تخیل، تجسم و ایده‌پردازی خود، اثر فرهنگی هنری خلق کند و ابعاد زیبایی شناسی آن را توصیف نماید.

با انتخاب آثار فرهنگی هنری، آنها را بر مبنای اصول زیبایی شناسی و ارزشی بررسی و تأثیر آن را بر هویت خویش توصیف کند.

دوره دوم متوسطه:

با مطالعه آثار و مسایل حوزه هنر (رابطه هنر با: فناوری، اقتصاد، فرهنگ، اخلاق و…) آنها را بر اساس اصول زیبایی شناسی و ارزشی، نقش و تأثیر آن را بر خود و جامعه ارزیابی کند.

با بکارگیری قدرت تخیل و ذوق هنری، اثری فرهنگی هنری را خلق کند و آن را بر اساس معیارهای زیبایی شناسی مورد ارزیابی قرار دهد.

با انتخاب و بررسی آثار فرهنگی هنری بر مبنای اصول ارزشی و زیبایی شناسی، نقش هنر را به عنوان زبان مشترک میان انسان‌ها در بستر زمان و مکان تبیین نماید.