وضعیت مدرک دانش آموزان در مدارس مسجد محور

باسمه تعالی
با سلام و تحیت؛
در راستای تسهیل ارتباط با خانواده‌های محترم، مربیان گرامی و دغدغه‌مندان عرصه تعلیم و تربیت، معاونت علمی و راهبردی «ستاد مدارس مسجدمحور» اقدام به جمع‌آوری و پاسخگویی به پرسش‌های متداول شما عزیزان نموده است. هدف این سلسله پست‌ها، تبیین دقیق رویکردها و قوانین مجموعه می‌باشد.

💬 سؤال مطروحه:

مسئله مدرک: مهم‌ترین سوال والدین؛ وضعیت مدرک تحصیلی دانش‌آموزان چه می‌شود؟ آیا مدرک رسمی و معتبر دریافت می‌کنند؟

این پرسش، پاشنه آشیل و حساس‌ترین نقطه در روابط میان مدارس مسجدمحور، خانواده‌ها و حاکمیت است. برای والدینی که فرزندشان را در این نهضت ثبت‌نام می‌کنند، ترس از «بی‌آینده ماندن» و «نداشتن مدرک معتبر» یک دغدغه کاملاً واقعی و بجاست.

در مورد راه‌های اخذ مدرک تحصیلی دانش آموزان، با فرض اینکه مجموعه مسجدمحور می‌خواهد به صورت خودجوش و مردمی فعالیت کند، سوالی که برای متولیان مجموعه پیش می‌آید این است که مدرک و امتحان دانش آموزان را باید چگونه مدیریت کرد؟

در این راستا، یک بحث کلی وجود دارد و آن این است که اصولاً جامعه به مرور از بحث‌های سنتی و مدرک‌گرایی عبور خواهد کرد و برخی از بخش‌های جامعه فعلی نیز هم اکنون به این سمت سوق پیداکرده‌اند.

امروزه در دنیا، مراکز اعتبارسنجی آموزشی و مهارتی مختلفی به وجود آمده‌اند که به جای اینکه فرد سال‌ها در مدرسه و دانشگاه بماند، توانایی اندکی کسب کند و مدرک رسمی بگیرد، توانمندی‌های او بدون پرسش از نحوه آموزش، در این مراکز سنجیده می‌شود. این مراکز، اعتبار خود را به میدان می‌آورند و توانمندی‌های فرد را گواهی می‌کنند. ارزش کار این مراکز حتی ممکن است از مدارس و دانشگاه‌ها بیشتر باشد، زیرا توانمندی واقعی را می‌سنجند و از اعتبار بالایی نیز برخوردار هستند.

در سال های اخیر به نظر می‌رسد که این مراکز در ایران نیز به وجود آمده اند. فارغ از این موضوع، یک قاعده کلی در مدارس مسجدمحور وجود دارد و آن این است که هیچ دانش‌آموزی در این مدارس وجود ندارد که نتواند مدرک تحصیلی رسمی دریافت کند. باید دانست که همه دانش آموزان مدرک رسمی می‌گیرند؛ نه فقط دانش آموزان مدارس مسجد محور، بلکه حتی کسانی که در مدارس مسجد محور نیستند و به مدرسه نمی‌روند نیز می توانند از سیستم آموزشی مدرک بگیرند. این قاعده‌ای است که هیچ‌کس نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد و مقابل آن بایستد.

راه‌های گرفتن مدرک متفاوت است و این مدارس به دلیل مواجهه با این مسئله، به مرور زمان راه‌های مختلفی را پیدا کرده‌ و هر کدام از راهی برای این منظور استفاده می‌کنند.

استفاده از بند 2 ماده 4 آیین نامه سامان دهی وظایف و اختیارات کمیسیون‌های خاص

طبق بند 2 مادۀ 4 آیین‌نامۀ سامان‌دهی وظایف و اختیارات کمیسیون‌های خاص مصوّب 4/11/1394 در سومین جلسۀ کمیسیون معین شورای عالی آموزش‌وپرورش، امکان صدور مجوز ثبت‌نام و ادامه تحصیل در مدرسه روزانه با حضور یا بدون حضور در کلاس برای دانش‌آموزانی که به دلایل مختلف، از جمله کبر سن، مردودی و نظایر آن، شرایط تحصیل در مدرسه روزانه را از دست داده‌اند، با رعایت اصول تعلیم‌وتربیت وجود دارد.

استفاده از این شیوه با ملاحظات زیر همراه است:

الف) برخی مدیران در این موضوع همکاری نمی‌کنند و برخی دیگر نیز در ازای این کار، مبلغی را مطالبه می‌نمایند.

ب) با توجه به بازرسی‌های آموزش‌وپرورش، مدیران مدارس نمی‌توانند تعداد زیادی دانش‌آموز به این شیوه ثبت‌نام کنند؛ لذا این شیوه بیشتر برای مدارس مسجدمحور با تعداد متربیان کم کاربرد دارد. چنانچه تعداد متربیان زیاد باشد، لازم است با مدارس گوناگون رایزنی شود و در هر مدرسه تعدادی از متربیان ثبت‌نام شوند.

ج) آموزش‌وپرورش غالباً برای مدارس غیر دولتی ظرفیت کمتری تعیین می‌کند. ازاین‌رو معمولاً پیش‌بردن این شیوه در مدارس غیر دولتی گاهی به نتیجه نمی‌رسد؛ مگر آنکه تمام شهریه یا بخش عمده آن را دریافت نمایند. البته در صورتی که ظرفیت مدرسه تکمیل نباشد، می‌توان با مبلغ پایینی متربیان را در مدرسه غیر دولتی ثبت‌نام نمود.

د) برخی مدارس دولتی (به‌ویژه مدارس روستایی) برای به حدنصاب رسیدن تعداد دانش‌آموزان جهت تشکیل کلاس، از این شیوه استقبال می‌کنند.

ه) در این شیوه، متربی باید در انتهای هر سال تحصیلی، سرفصل‌های مربوط به کتب درسی را آزمون دهد تا مدرسه برای وی کارنامه صادر نماید. ازاین‌رو، باید در طول سال، دروس رسمی آموزش‌وپرورش (سرفصل‌های کتب درسی) توسط مدرسه مسجدمحور یا خانواده با متربی کار شود.

مؤسسات حفظ قرآن

در این شیوه، متربیان در یک مؤسسه قرآنی ثبت‌نام نموده و تحت نظر آن مؤسسه به حفظ قرآن می‌پردازند. این مؤسسات توسط سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان اوقاف و امور خیریه به آموزش‌وپرورش معرفی می‌گردند. فرایند کار به این صورت است که مؤسسه نامه‌ای خطاب به آموزش‌وپرورش صادر نموده و متربیان مشغول به حفظ را معرفی می‌نماید. این متربیان می‌توانند در یک مدرسه دولتی ثبت‌نام کرده و در انتهای سال تحصیلی، پس از انجام آزمون‌های مربوطه، کارنامه آن سال را دریافت نمایند.

طبق بند 6 مادۀ 4 آیین‌نامۀ سامان‌دهی وظایف و اختیارات کمیسیون‌های خاص مصوّب 4/11/1394 در سومین جلسۀ کمیسیون معین شورای عالی آموزش‌وپرورش، امکان صدور مجوز ثبت‌نام و ادامه تحصیل، بدون حضور در کلاس، صرفاً برای دانش‌آموزان روزانه که از طریق مراجع ذیصلاح مورد تأیید وزارت آموزش‌وپرورش، در دورۀ تخصصی حفظ قرآن کریم پذیرفته شده‌اند، وجود دارد.

برای استفاده از این شیوه لازم است به ملاحظات زیر توجه شود:

الف) درباره سنّ متربیانی که بتوانند از این مجوز استفاده کنند، برخی نواحی آموزش‌وپرورش به‌صورت سلیقه‌ای عمل می‌کنند. به‌عنوان مثال، در برخی نواحی، دوره ابتدایی اول یا متوسطه دوم برای استفاده از این مجوز مورد پذیرش نیست. ازاین‌رو لازم است برای استفاده از این شیوه، ابتدا از آموزش‌وپرورش ناحیه استعلام شود.

 ب) برای استفاده از این شیوه، باید پیش از اتمام سال تحصیلی، دروس رسمی آموزش‌وپرورش (سرفصل‌های کتب درسی) توسط مدرسه مسجدمحور یا خانواده با متربی کار شده باشد.

ج) برای میزان حفظ در طول سال، مقدار مشخصی در آیین‌نامه تعیین نشده و همین که به تأیید مؤسسه حفظ قرآن، متربیان در حال حفظ باشند، مشمول این آیین‌نامه خواهند شد.

تعیین پایه

در این شیوه، خانواده‌ها می‌توانند فرزندان خود را به مدرسه مسجدمحور بفرستند؛ بدون آنکه او را در یک مدرسه عادی ثبت‌نام کنند. در دوره ابتدایی، اگر خانواده‌ها به هر دلیلی (نظیر جابه‌جایی محل سکونت یا شهر محل زندگی) پیش از پایه ششم قصد خروج از مدرسه مسجدمحور را داشته باشند، می‌توانند به مدارس دولتی مراجعه کرده و توسط معلمان آن‌ها سنجش و تعیین پایه شوند. به این ترتیب، متربیان مجوز ورود به پایه تحصیلی بعدی را دریافت کرده و می‌توانند ادامه تحصیل خود را در مدارس دولتی یا غیر دولتی دنبال کنند.

طبق مادۀ 54 آیین‌نامۀ اجرایی مدارس مصوّب 10/5/1400 شورای عالی آموزش‌وپرورش، پایۀ تحصیلی دانش‌آموزی که به دلیل عدم دسترسی به مدرسه، بیماری، بی‌سرپرستی، بدسرپرستی و مشکلات حاد خانوادگی نتوانسته به موقع وارد مدرسه شود یا وقفه‌ای در ادامه تحصیل وی ایجاد شده است، در دورۀ ابتدایی با ارائه مدارک و مستندات معتبر به تشخیص مدیر مدرسه و رعایت حداقل سن متعارف تحصیل (برای پایه‌های اول تا ششم به ترتیب 6 تا 11 سال تمام) در اولین فرصت با بررسی‌های انجام شده از سوی معلم مربوط تعیین می‌شود.

در دوره متوسطه نیز استفاده از این شیوه راهگشاست؛ با این تفاوت که تعیین پایه در دوره اول متوسطه منوط به داشتن کارنامۀ قبولی پایۀ ششم و در دوره دوم متوسطه منوط به داشتن کارنامه‌های قبولی پایه‌های ششم و نهم خواهد بود.

طبق مادۀ 56 آیین‌نامۀ اجرایی مدارس مصوّب 10/5/1400 شورای عالی آموزش‌وپرورش، پایۀ تحصیلی دانش‌آموزی که به دلیل عدم دسترسی به مدرسه یا بیماری نتوانسته به موقع وارد مدرسه شود یا در ادامه تحصیل وی وقفه و فاصله‌ای ایجاد شده است، در دوره‌های اول و دوم متوسطه با رعایت حداقل سن متعارف تحصیل و ارائۀ مدارک و مستندات معتبر (فوت یا جدایی والدین و …) به تشخیص مدیر مدرسه و با برگزاری ارزشیابی تعیین پایه (در ارزشیابی‌های داخلی در اولین فرصت و در ارزشیابی‌های هماهنگ در اولین نوبت رسمی) توسط معلمان دروس مربوط و تأیید مدیر مدرسه، تعیین می‌شود.

نکته: در استفاده از این شیوه، باید توجه داشت که هنگام برگزاری آزمون تعیین پایه، متربی باید بر دروس رسمی آموزش‌وپرورش (سرفصل‌های کتب درسی) مسلط باشد.

ارزشیابی داوطلبان آزاد

در دوره ابتدایی، متربیانی که تا انتهای پایه ششم با مدرسه مسجدمحور همراه بوده‌اند، می‌توانند در ارزشیابی داوطلبان آزاد شرکت کرده و مدرک دوره ابتدایی را دریافت نمایند.

طبق ماده 35 آیین‌نامۀ اجرایی مدارس مصوّب 10/5/1400 شورای عالی آموزش‌وپرورش، برای داوطلبان آزاد، حداقل سن برای ثبت‌نام در ارزشیابی پایۀ ششم، 15 سال تمام است و برای شرکت در ارزشیابی مذکور، نیازی به ارائه مدارک قبولی سنوات قبل نخواهد بود. ارزشیابی داوطلبان آزاد در دورۀ ابتدایی به استثنای پایۀ ششم در داخل کشور مجاز نیست.

در دوره متوسطه، متربیان می‌توانند به دو طریق عمل نمایند:

1. به‌صورت سالانه آزمون داده و مدرک هر پایه را دریافت کنند.
2. در طرح جامع شرکت کرده و مدرک دوره را یکجا دریافت نمایند.

طبق مادۀ 35 آیین‌نامۀ اجرایی مدارس مصوّب 10/05/1400 شورای عالی آموزش‌وپرورش، در دوره اول و دوم متوسطه، حداقل سن برای ارزشیابی داوطلبان آزاد، به ترتیب شرط سنّی 16 و 17 سال خواهد بود و ارائۀ کارنامۀ قبولی پایۀ قبل، ضروری است. جهت ثبت‌نام در ارزشیابی داوطلبان آزاد دورۀ اول متوسطه (طرح جامع)، حداقل سن 18 سال تمام است و دارندگان کارنامۀ قبولی ششم ابتدایی می‌توانند بدون ارائۀ مدرک قبولی پایه‌های هفتم و هشتم، در این ارزشیابی شرکت نمایند.

استفاده از این شیوه با ملاحظات زیر همراه است:

• مهم‌ترین ملاحظه در استفاده از این شیوه، سنّ آن است که در قانون جدید، برای پایه ششم 15 سال تمام معرفی شده؛ در حالی که متربیان در انتهای پایه ششم 12 سال تمام سن دارند. این بدان معناست که متربیان باید پس از اتمام دوره ابتدایی، 3 سال منتظر بمانند تا بتوانند مدرک این دوره را اخذ کنند. همچنین این چالش برای پایه‌های بعد نیز وجود دارد و متربیانی که از این شیوه استفاده می‌کنند، 3 سال دیرتر از همسالان خود می‌توانند مدرک خود را کسب نمایند.
• استفاده از این شیوه برای متربیانی که محلّ زندگی آن‌ها در معرض تغییر است یا به هر دلیلی ممکن است از پایه هفتم به بعد وارد مدارس عادی شوند، توصیه نمی‌شود. برای این متربیان پیشنهاد می‌شود که در انتهای پایه پنجم، تعیین پایه شده و در پایه ششم از شیوه نخست (توافق با مدیر مدرسه) یا شیوه دوم (مؤسسات حفظ قرآن) استفاده نمایند. همچنین این متربیان می‌توانند از شیوه سوم (تعیین پایه) یا شیوه پنجم (نهضت سوادآموزی) برای دریافت مدرک پایان دوره ابتدایی استفاده کنند.
• پسرانی که از این شیوه استفاده کنند، مشغول به تحصیل محسوب نمی‌شوند و لذا باید در موعد 18 سال تمام برای اعزام به خدمت سربازی اقدام نمایند.

طبق تبصره 2 ماده 19 آیین‌نامه آموزشی دوره راهنمایی تحصیلی آموزش از راه دور به شیوه نیم‌سالی واحدی، مصوّب 28/8/87 شورای عالی آموزش‌وپرورش، شرکت در امتحانات داوطلب آزاد از نظر مقررات نظام وظیفه عمومی ترک تحصیل تلقی می‌شود.

نهضت سوادآموزی (ویژه ابتدایی)

در نهضت سوادآموزی دو «دوره» وجود دارد که می‌تواند برای دریافت مدرک راهگشا باشد. نخست، «دوره سوادآموزی» است که متربیان می‌توانند پس از اتمام 10 سالگی در آن ثبت‌نام کرده و مدرک آن را کسب نمایند.

طبق مادۀ 5 آموزش، سنجش و ارزشیابی تحصیلی دوره‌های سوادآموزی مصوّب 12/12/1399 شورای مرکزی سازمان نهضت سوادآموزی، فردی می‌تواند در دورۀ سوادآموزی ثبت‌نام کند که در زمان ثبت‌نام، حداقل 10 سال سن داشته و بی‌سواد یا دارای مدرک تحصیلی اول و دوم ابتدایی باشد.

پس از آنکه متربی مدرک دوره سوادآموزی را کسب کرد یا از طریق دیگری (روش یک، دو یا سه) کارنامه کلاس سوم، چهارم یا پنجم را دریافت نمود، می‌تواند در «دوره انتقال» نهضت سوادآموزی ثبت‌نام کرده و پس از قبولی در آزمون آن، مدرک آن را که ارزشی معادل مدرک پایان دوره ابتدایی دارد، دریافت نماید.

طبق مادۀ 6 آموزش، سنجش و ارزشیابی تحصیلی دوره‌های سوادآموزی مصوّب 12/12/1399 شورای مرکزی سازمان نهضت سوادآموزی، فردی می‌تواند در دوره انتقال ثبت‌نام نماید که دارای کارنامه قبولی دوره سوادآموزی یا کارنامه پایه سوم، چهارم یا پنجم ابتدایی باشد. ارزش تحصیلی دوره انتقال مطابق با مصوبه هشتصد و سی و سومین جلسه شورای عالی آموزش‌وپرورش، هم‌طراز با پایان دوره ابتدایی است.

فرایند استفاده از این شیوه در نمودار 3 به نمایش درآمده است. مطابق نمودار، هرکس کارنامه قبولی دوره سوادآموزی یا کارنامه یکی از پایه‌های سوم، چهارم یا پنجم را در اختیار داشته و 10 سال او تمام باشد، می‌تواند در آزمون دوره انتقال شرکت کرده و مدرک آن را که هم‌طراز با مدرک پایان دوره ابتدایی است، دریافت نماید.

در اجرای این شیوه، مناسب است نکات زیر مدّنظر قرار گیرد:

• مزیت این شیوه نسبت به شیوه ارزشیابی داوطلبان آزاد این است که متربیان می‌توانند بدون تأخیر سه‌ساله، مدرک دوره ابتدایی را دریافت نمایند. حتی در این شیوه متربیان می‌توانند به فاصله کوتاهی از دریافت مدرک سوادآموزی، مدرک دوره انتقال را نیز دریافت کنند و به این ترتیب، یک یا دو سال زودتر از همسالان خود به مدرک پایان دوره ابتدایی دست یابند!
• طبق مادۀ 4 آموزش، سنجش و ارزشیابی تحصیلی دوره‌های سوادآموزی مصوّب 12/12/1399 شورای مرکزی سازمان نهضت سوادآموزی، یکی از روش‌های اجرای آموزش سوادآموزی «روش خودآموز» معرفی شده است. ازاین‌رو، نیازی به حضور متربی در کلاس‌های آموزشی نیست و او می‌تواند هر زمان که اراده کرد، در آزمون دوره سوادآموزی یا دوره انتقال شرکت نماید.

مراکز آموزش از راه دور (ویژه متوسطه اول)

متربیان دوره متوسطه اول می‌توانند در مراکز آموزش از راه دور ثبت‌نام نموده و در انتهای هر نیم‌سال تحصیلی، در آزمون‌های مربوط به پایه خود شرکت نمایند.

طبق ماده 14 آیین‌نامه آموزشی دوره راهنمایی تحصیلی آموزش از راه دور به شیوه نیم‌سالی واحدی، مصوّب 28/8/87 شورای عالی آموزش‌وپرورش، حداقل سن ثبت‌نام و تحصیل در مراکز آموزش از راه دور در ابتدای هر نیم‌سال برای پایه‌های اول، دوم و سوم راهنمایی به ترتیب حداقل 15، 16 و 17 سال تمام است. دانش‌آموزانی که کمتر از سنین مذکور داشته باشند، در شرایط خاصی می‌توانند در این مراکز ثبت‌نام نمایند.

در بند «و» این شرایط آمده است: دانش‌آموزانی که به هر دلیل نتوانند در سایر مدارس ادامه تحصیل دهند (با تقاضای ولیّ دانش‌آموز و موافقت شورای مدرسه قبلی و تأیید شورای مرکز آموزش از راه دور)، می‌توانند با رعایت سایر مقررات و با درخواست ولیّ دانش‌آموز در این مراکز ثبت‌نام نمایند.

همچنین، طبق ماده 13 این آیین‌نامه، ثبت‌نام دانش‌آموزی که ترک تحصیل داشته باشد، با رعایت سایر مقررات بلامانع است.

حفظ 10 جزء قرآن کریم (دریافت مدرک دیپلم)

مطابق مصوّبه «ضوابط ارزیابی حافظان قرآن کریم» مصوّب جلسه 573 مورّخ 8/9/84 شورای عالی انقلاب فرهنگی، افرادی که بتوانند ده جزء پیوسته قرآن را از حفظ بخوانند و در عین حال بر درک معنای آیات نیز توانمند باشند، می‌توانند مدرک تخصصی حفظ قرآن درجه 5 را دریافت نمایند. این مدرک معادل دیپلم بوده و دارندگان آن می‌توانند در کنکور سراسری شرکت نمایند.

همچنین، افرادی که موفق به حفظ 20 و 30 جزء قرآن کریم شوند، به ترتیب می‌توانند مدرک تخصصی حفظ درجه 4 و 3 را دریافت کنند که به ترتیب معادل فوق دیپلم و لیسانس محسوب می‌شود.

نکته استراتژیک برای والدین و نهادها:

پژوهشگران بر این باورند که «مدرسه مسجدمحور، بن‌بست تحصیلی ایجاد نمی‌کند.» بر اساس اسناد بالادستی و تحولات اخیر در شورای عالی انقلاب فرهنگی، حرکت به سمت به رسمیت شناختن الگوهای بومی تعلیم و تربیت (مثل طرح مدارس امین یا مدارس عام‌المنفعه مسجدی) در حال تقویت است تا دغدغه مدرک به کلی مرتفع شود.

والدین نباید نگران «اعتبار» باشند زیرا از نظر سیستمیک، دانش‌آموز این مدارس همواره تحت پوشش یکی از کدهای رسمی آموزش و پرورش قرار می‌گیرد. اما باید نسبت به «تطبیق محتوای مسجد با بودجه‌بندی آزمون‌های رسمی» هوشیار باشند تا دانش‌آموز در امتحانات نهایی دچار افت تراز نشود.